Klimaatrobuuste gebiedstransformaties in Goirle en Tilburg

Gebiedstransformaties zijn de uitgelezen kans om onze steden weerbaar te maken voor het veranderende klimaat. In transformatiegebieden Zuidrand in Goirle en het Koningsplein in Tilburg koppelen ze adaptatiemaatregelen creatief aan andere opgaven, zoals leefbaarheid, de energietransitie en de gezondheid van inwoners. Deze voorbeelden laten zien hoe je gebiedstransformaties klimaatrobuust kunt ontwikkelen.

Door Kay Hollanders

“Klimaatadaptatie is niet sexy. Daarom is het goed om klimaatadaptatie te koppelen aan bredere vraagstukken, zoals de gezondheid van inwoners en de leefbaarheid in steden”, zegt Irene Poortinga, de aanjager van de klimaatagenda in de regio. Klimaatadaptatie staat niet hoog op de agenda, omdat er geen wettelijke verplichting aan gekoppeld is. Het onderwerp heeft ook niet altijd een ‘eigenaar’. Hierdoor komt klimaatadaptatie niet altijd stevig in ontwikkelplannen terecht.

Dat is een gemiste kans. Gebiedstransformaties bieden een logisch moment om steden klimaatrobuust en toekomstbestendig te maken. In het Deltaplan ruimtelijke adaptatie¹ is afgesproken dat Nederland in 2050 klimaatbestendig is ingericht. Ook moet water- en bodemsturend werken de leidraad zijn om rekening te houden met bodemdaling, zeespiegelstijging en extreem weer.² In dit artikel geven we tips over hoe jij als professional klimaatadaptatie op de agenda kunt krijgen en houden. Dat doen we aan de hand van twee ontwikkelingen in regio Hart van Brabant.

Goirle – twee textielfabrieken omgevormd tot natuurlijke, klimaatrobuuste buurten

Aan de zuidrand van Goirle zijn twee textielfabrieken omgevormd tot aantrekkelijke woonbuurten waar het water echt ‘omarmd’ wordt. Stresstesten lieten zien dat de omgeving van het gebied vóór de ontwikkeling met hittestress kampte en er tegelijk veel kans op wateroverlast was. “Ruim tien jaar geleden constateerden we als gemeente en waterschap dat klimaatrobuustheid een serieus aandachtspunt was. Geregeld overstroomde de Nieuwe Leij, een beek die ooit rechtgetrokken is om water zo snel mogelijk af te voeren”, vertelt Mathijs Vromans, beleidsadviseur fysieke omgeving bij gemeente Goirle.“Om een fijne, leefbare wijk te realiseren waren flinke ingrepen nodig. Want ook in Goirle is er een serieuze woningbehoefte.”

Vromans: “Deze transformatie heeft laten zien dat klimaatadaptatie juist ook mogelijkheden biedt voor het aanpakken van andere opgaven, zoals gezondheid, leefbaarheid en natuur. Om de Nieuwe Leij weer natuurlijk te laten functioneren is er door de ontwikkelaar weer meandering ingebracht. Zo ontstond er ruimte voor waterberging en voor natuurontwikkeling. Maar óók ruimte om woningen te kunnen bouwen. In Goirle geldt de ongeschreven afspraak dat er ‘over de Leij’ niet gebouwd mag worden. Na het verleggen van de Nieuwe Leij kon men dus aan de slag.

Het belang van een goed verhaal

Maar klimaatadaptief ontwikkelen levert soms ook weerstand op volgens Vromans. “De belangen bij een ontwikkeling zijn divers. Natuurpartijen willen meer biodiversiteit, gemeenten hebben veel eisen voor mobiliteit, leefbaarheid en betaalbaarheid, en ontwikkelaars moeten projecten financieel rond krijgen. De ene ontwikkelaar heeft meer visie op klimaatrobuustheid dan de ander. Daarom is een sterk en duidelijk verhaal essentieel om partijen mee te krijgen.”

In de Zuidrand is klimaat aan kwaliteit gekoppeld. Vromans: “Waar woon je het liefste, in een versteende buurt of ergens waar je uitzicht op water en natuur hebt? De houding van de eigenaar en ontwikkelaar blijft daarbij belangrijk. Als het verhaal alleen nog niet overtuigend genoeg is, dan kan de gemeente sturen via regels in het omgevingsplan. Die regels zijn uiteindelijk een vertaling van onze ambitie: een fijne leefomgeving.”

¹ Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie
² Voorbeelden met water en bodem als basis

Parkring en Koningswei Tilburg

Iets ten noorden van Goirle werkt Petra Mackowiak als senior-beleidsadviseur groenblauwe leefomgeving bij de gemeente Tilburg aan de klimaatrobuuste ontwikkeling van de stad. Eén van die projecten is het herontwikkelen van het Koninsplein tot de Koningswei. Koningswei is een schakel in de verbinding van de nieuw ontwikkelde Piushaven, het stadscentrum en de Spoorzone. Naast de ontwikkeling van Koningswei wordt de aangrenzende Cityring afgeschaald voor verkeer, waardoor er ruimte ontstaat voor andere opgaven, zoals vergroening.

Ook in Tilburg lieten stresstesten en de watertoets zien dat klimaatadaptatie nodig is om klimaatschade in de toekomst te voorkomen. En om te zorgen dat het plein daadwerkelijk gebruikt kan worden. “Het klimaatscenario voor 2050 liet zien dat er zonder aanpassing op een hete zomerdag geen mens meer op het plein zou willen komen. Een natuurlijke laagte maakt het gebied rond het Koningsplein daarnaast zeer kwetsbaar bij zware neerslag.” Mackowiak zag redenen genoeg om het plein klimaatrobuust te maken.

Koppelen en uitruilen op gebiedsniveau

Toch blijkt klimaatrobuust ontwikkelen in de binnenstad niet eenvoudig vanwege de vele belangen die spelen. Zo moet er ruimte blijven voor parkeren, de weekmarkt en de jaarlijkse kermis. Daarom deed Mackowiak extra moeite om de opgave scherp te krijgen bij zoveel mogelijk mensen en partijen. “Wat daarbij hielp is het uitdrukken van de baten van klimaatmaatregelen in termen van geld. Wij gebruikten daarvoor de TEEB-stad tool van het RIVM.”

Voor het omgaan met belangen is het volgens Mackowiak goed om uit te zoomen en verder te kijken dan de gebiedsgrenzen. Op een hoger gebiedsniveau kun je belangen en functies uitruilen. “Wat niet paste op de Koningswei hebben we op een andere plek kunnen inpassen. Meer groen op de Koningswei werd mogelijk door het naburige gebied minder groen te maken en te kiezen voor een ondergrondse waterberging. Zo konden de weekmarkt en de kermis nog steeds een plek krijgen.” In Tilburg keken ze ook omhoog. “Bovenop gebouwen is vaak ruimte voor klimaatadaptieve oplossingen, zoals groene daken en zogenoemde circulaire watersystemen waar douche- en badwater wordt hergebruikt voor het toilet.”